Endometrioza a genetyka: czy to choroba dziedziczna?

Projekt Ludzkiego Genomu, który trwał 13 lat i zakończył się w 2003 roku, pozwolił stworzyć modelowy genom. Model ten porównuje się z genomem danej osoby. Uważa się, że różnice genetyczne (warianty) odpowiadają za dziedziczny charakter chorób. Gdyby udało się zidentyfikować warianty genetyczne związane z endometriozą, chorobę tę można by leczyć w sposób spersonalizowany, a nawet potencjalnie przewidzieć jej wystąpienie, zanim się ujawni, co pozwoliłoby opóźnić jej skutki. Jednak ten cel jest wciąż odległy.

Endometrioza jest tak tajemnicza, że naukowcy nie wiedzą nawet, od czego zacząć. Które chromosomy i geny należy zbadać? Porównuje się w sposób ślepy całe genomy kobiet z endometriozą (pochodzących z tej samej rodziny lub populacji), mając nadzieję, że wyłonią się istotne warianty genetyczne.

W rezultacie powstaje ogromna ilość danych, które nowoczesne technologie potrafią wygenerować, ale których naukowcy, paradoksalnie, nie potrafią zinterpretować.

Endometrioza to złożona choroba spowodowana połączeniem wielu czynników, zarówno genetycznych, jak i środowiskowych. Oznacza to, że dziedziczne warianty genetyczne związane z endometriozą stanowią jedynie część ryzyka zachorowania. Warianty te powodują genetyczną podatność na tę chorobę, ale czynniki środowiskowe i styl życia również odgrywają ważną rolę – zarówno poprzez interakcję z czynnikami genetycznymi, jak i niezależnie od nich.

Jednak oszacowanie częstotliwości występowania tej choroby w rodzinie jest utrudnione przez fakt, że endometriozę można wiarygodnie zdiagnozować tylko za pomocą laparoskopii. Na prawdopodobieństwo otrzymania diagnozy endometriozy może wpływać obecność członka rodziny, u którego już zdiagnozowano tę chorobę; w związku z tym trudno jest uzyskać oszacowanie ryzyka oparte na populacji.

Badania nad bliźniętami wskazują na wyższy stopień zgodności u bliźniąt jednojajowych w porównaniu z bliźniętami dwujajowymi. Największe badanie dotyczące bliźniąt, obejmujące 3096 australijskich par bliźniąt, szacuje udział czynników dziedzicznych w endometriozie na 51%.

W badaniu opublikowanym w czasopiśmie „Nature Genetics” naukowcy porównali genomy ponad 60 000 kobiet z potwierdzoną diagnozą tej choroby z genomami około 700 000 zdrowych kobiet. To szeroko zakrojone badanie asocjacyjne całego genomu ma na celu zidentyfikowanie wariantów genetycznych, które są najbardziej powiązane z daną chorobą. Analizy pozwoliły zidentyfikować 42 warianty genetyczne związane z endometriozą oraz innymi schorzeniami, takimi jak migreny, przewlekłe bóle pleców, astma i choroba zwyrodnieniowa stawów.

KONSEKWENCJE PRAKTYCZNE

Wyniki badania są niezwykle ważne, bo pozwalają dokładnie zidentyfikować geny biorące udział w rozwoju choroby. Oznacza to, że analizując genom osoby z endometriozą, w przyszłości może być możliwe stosowanie bardziej ukierunkowanych terapii w oparciu o rodzaj „uszkodzenia” genetycznego. Mamy nadzieję, że uda się stworzyć spersonalizowane leczenie, zwłaszcza dla tych pacjentek, którym terapia hormonalna nie pomaga. Droga do tego celu jest jeszcze długa, ale zidentyfikowanie kluczowych czynników pozwoli na opracowanie terapii dostosowanych do indywidualnych cech genetycznych.

NOWE LEKI

W dziedzinie terapii też pojawiają się nowe rozwiązania. Obecnie dostępne są wyłącznie leki hormonalne. Sytuacja ta nie zmieniła się od 40 lat, ale wkrótce może się to zmienić dzięki badaniom nad dichloroacetatem – cząsteczką, która może wpływać na metabolizm komórek endometrium. Po udanych testach na modelach zwierzęcych wkrótce ruszy badanie kliniczne z udziałem 100 kobiet, które ma ocenić skuteczność tej cząsteczki w hamowaniu nieprawidłowego wzrostu tkanki endometrium poza jej normalnym miejscem.